Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy — neogotycki zabytek powiatu śremskiego

Kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy (powiat śremski, województwo wielkopolskie) to okazała neogotycka świątynia, która od ponad 150 lat dominuje nad okolicą. W centrum niewielkiej wsi gminy Brodnica łączy walory architektoniczne z wyjątkową historią — to miejsce związane z rodziną Józefa Wybickiego, twórcy Mazurka Dąbrowskiego, upamiętnione licznymi pomnikami i tablicami pamiątkowymi.

Historia parafii i kościoła w Brodnicy

Dzieje brodnickiej parafii sięgają średniowiecza — pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z 1387 roku. Wcześniejsze świątynie w Brodnicy były drewniane i żadna z nich nie przetrwała do naszych czasów. Ostatni drewniany kościół spłonął podczas pożaru 7 lipca 1862 roku.

Budowę prowadził ks. Wincenty Cichowski, a nową świątynię wzniesiono według projektu poznańskiego architekta Stanisława Hebanowskiego. Prace zakończono w 1870 roku, a 25 listopada tego samego roku kościół został poświęcony.

W latach 80. XIX wieku rozbudowano świątynię o wysoką wieżę; około 1890 roku zakończono jej rozbudowę wraz z transeptem.

Świątynia jest jednonawową budowlą neogotycką z transeptem, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium i wysoką wieżą.

Wnętrze zdobią m.in. okna witrażowe, a w ścianie prezbiterium znajdują się płyty epitafijne rodów związanych z dobrami brodnickimi — Mańkowskich, Chłapowskich, Jaczyńskich i Głowackiego.

Grobowiec rodziny Józefa Wybickiego

Jednym z najcenniejszych historycznie obiektów na terenie przykościelnym jest nagrobek rodziny Wybickich.

W grobie spoczywają m.in. żona Józefa Wybickiego, Estera Wybicka (ok. 1756–1824), oraz jego najstarszy syn Łukasz Aleksander Wybicki, oficer Gwardii Cesarskiej Napoleona i kawaler Legii Honorowej.

Obecny kamienny nagrobek powstał po 1880 roku. Jego fundatorami byli Stanisław Rożnowski oraz hrabina Jadwiga Łubieńska, potomkowie Józefa Wybickiego.

Wcześniej na tym miejscu stał starszy, drewniany nagrobek, który uległ zniszczeniu podczas pożaru kościoła w 1862 roku.

W 2014 roku postanowiono upamiętnić tych członków rodziny, których nazwiska nie znalazły się na płycie nagrobnej. Ponieważ ze względu na zabytkowy charakter grobowca nie umieszczano na nim dodatkowych inskrypcji, obok stanęła osobna tablica z jasnego granitu (70 × 65 cm), wykonana przez zakład kamieniarsko-betonarski Mirosława Gano ze Śremu. Odsłonięto ją 10 października 2014 roku — inicjatorami i fundatorami byli Leszek Drobiński, Wiesława Ludwigczak i Radosław Franczak, a w uroczystości wzięli udział m.in. wójt Brodnicy Marek Pakowski oraz historycy z Instytutu Historii UAM w Poznaniu.

Józef Wybicki pozostaje związany z Brodnicą także jako „obrońca skarbów jasnogórskich” w 1806 roku — tak określa go tablica fundatorska przy kościele.

Tablica fundatorów i dobrodzieiów kościoła

Przy wejściu do kościoła znajduje się marmurowa tablica upamiętniająca fundatorów i dobrodziejów świątyni, opatrzona hasłem „Mężnie służyli Bogu i Ojczyźnie”.

Wymienia ona m.in. ks. Jana Nałęcza-Raczyńskiego (1776–1812), późniejszego biskupa poznańskiego, ks. Wincentego Cichowskiego — budowniczego kościoła, ks. Piotra Gałdyńskiego — budowniczego wieży, a także gen. Józefa Wybickiego.

Tablicę odsłonięto 11 listopada 1989 roku — dokonał tego Edmund Jankowiak, prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w Brodnicy. Fundatorem tablicy było Kółko Rolnicze w Brodnicy. Organizacja ta przypominała również o zaangażowaniu miejscowych rolników w budowę świątyni.

Pomnik Jana Pawła II

Na terenie przykościelnym stoi również pomnik św. Jana Pawła II, odsłonięty 25 kwietnia 2011 roku przez ks. Jerzego Przybylskiego, ówczesnego proboszcza parafii. Rzeźba o wysokości 116 cm, wykonana z masy żywicznej przez firmę „ELMEK” z Nowej Soli, stoi na postumencie licowanym cegłą klinkierową. Inicjatorem powstania pomnika była rada parafialna, a fundusze zebrali członkowie wspólnoty parafialnej.

Pomnik Józefa Wybickiego w parku dworskim

W parku dworskim przy ul. Parkowej znajduje się pomnik Józefa Wybickiego, odsłonięty w 1980 roku. Monument ustawiono w pobliżu pałacu, który po remoncie w tym samym roku stał się siedzibą Ośrodka Praktyk Studenckich Kombinatu PGR Manieczki.

Monument stanął obok pałacu z ok. 1890 roku, który po kapitalnym remoncie w 1980 roku stał się siedzibą Ośrodka Praktyk Studenckich Kombinatu PGR Manieczki. Odsłonięcia pomnika dokonał dyrektor ośrodka, Jan Baier, a po uroczystości odbył się jarmark ludowy.

Na pomniku umieszczona była pierwotnie tablica z napisem: „JÓZEF WYBICKI / SENATOR / 1747–1822 / TWÓRCA HYMNU NARODOWEGO «JESZCZE POLSKA NIE ZGINĘŁA» / REGIO-EMILIA 1797 / BRODNICA 21-07-1980″ — tablicę wymieniono w 1992 roku.

Chronologia — Brodnica w datach

• XII w. — prawdopodobne powstanie pierwszego kościoła w Brodnicy
• 1862 — pożar ostatniego drewnianego kościoła
• 1867 — poświęcenie kamienia węgielnego przez ks. Wincentego Cichowskiego
• 1870 — zakończenie budowy neogotyckiej świątyni wg projektu Stanisława Hebanowskiego
• 1880 — ufundowanie klasycystycznego grobowca rodziny Wybickich przez Stanisława Rożnowskiego
• 1890 — dobudowanie wieży przez ks. Piotra Gałdyńskiego
• 1980 — odsłonięcie pierwszego w Polsce pomnika Józefa Wybickiego
• 1989 — odsłonięcie tablicy fundatorów i dobrodzieiów kościoła
• 2011 — odsłonięcie pomnika św. Jana Pawła II
• 2014 — odsłonięcie tablicy Estery i Łukasza Wybickich

Informacje praktyczne

Lokalizacja: Brodnica, ul. Główna, gmina Brodnica, powiat śremski, woj. wielkopolskie (kościół po wschodniej stronie drogi do Żabna)

Msze święte (wg strony parafii): sobota 18:00, niedziela 8:00 i 11:00, dni powszednie (wtorek–piątek) 17:00

Wizytę w Brodnicy warto połączyć ze spacerem do pobliskiego parku dworskiego przy ul. Parkowej, gdzie stoi pomnik Józefa Wybickiego.

Podsumowanie

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy to obiekt, który łączy walory architektoniczne, historyczne i patriotyczne. Neogotycka świątynia z 1870 roku projektu Stanisława Hebanowskiego, grobowiec rodziny autora polskiego hymnu narodowego, pomnik Józefa Wybickiego oraz pamiątkowe tablice dokumentujące dzieje parafii — wszystko to sprawia, że Brodnica to obowiązkowy punkt na mapie zabytków Wielkopolski.

---

W artykule wykorzystano między innymi informacje zawarte w publikacji: Z. Szmidt (red.), „Zachowanie lokalnego dziedzictwa — pomniki i tablice pamiątkowe w regionie śremskim” (część dotycząca gminy Brodnica, obiekty 001–004) oraz strony internetowej parafii św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy, działającej w domenie Archidiecezji Poznańskiej.